66

Rzucawka to innymi słowy napad drgawek i/lub wystąpienie śpiączki u pacjentki, u której wystąpił stan przedrzucawkowy. Stan ten stanowi zagrożenie dla życia matki i dziecka. Zignorowanie objawów, bądź brak reakcji z pewnością może stanowić błąd ze strony lekarza. Zadzwoń do nas, jeżeli masz wątpliwości, co do diagnozy specjalisty, która doprowadziła do negatywnych skutków u Ciebie, bądź Twojego dziecka. Niezwłocznie odpowiemy na pytanie, czy w Twoim przypadku możemy mówić o błędzie medycznym.

Rzucawka – rozpoznanie

• Pierwszym groźnym czynnikiem jest nadciśnienie tętnicze (140/90 mmHg i powyżej)
• Kolejnym niepokojącym objawem jest także białkomocz (300 mg na dobę i więcej lub co najmniej 1g na litr w pojedynczej próbce moczu)
• Przy rozpoznaniu dokonuje się rozróżnienia, czy powyższe symptomy występują po zakończeniu 20 tygodnia przy dodatkowym pojawieniu się zaburzeń, takich jak niewydolność nerek, zaburzenia funkcji wątroby, zaburzenia neurologiczne, czy też te, które mają podłoże w problemach z krzepliwością krwi

Reasumując, należy jednak zaznaczyć, że sam wzrost ciśnienia tętniczego do 140/90 mmHg i podwyższona wartość białka w moczu, to podstawa do obaw przed wystąpieniem stanu przedrzucawkowego, a w konsekwencji do rzucawki. Jednakże, potwierdza się wystąpienie stanu przedrzucawkowego dopiero poprzez wykonanie dodatkowych pomiarów po upływie około 6 godzin.

Rzucawka – potencjalne przyczyny i symptomy

Potencjalnych przyczyn rzucawki można doszukiwać się głównie w nieprawidłowym przepływie płynów do macicy, w uszkodzeniu naczyń krwionośnych, w kłopotach z systemem immunologicznym, skłonnościach uwarunkowanych genetycznie, ale także w nieprawidłowej diecie.

Wśród symptomów poza tymi, które stanowią podstawę rozpoznania, można wymienić przede wszystkim:

• Obrzęki, zasinienia na dłoniach, jak i także twarzy
• Nagły przyrost masy ciała ciężarnej związany ze wzrostem płynów
• Bóle brzucha, a w szczególności odczuwalny po jego prawej stronie
• Silne bóle głowy, zawroty
• Zmiany w naturalnych odruchach
• Ograniczenie ilości wydalanego moczu, a nawet i brak jego występowania
• Nagminne nudności i wymioty
• Problemy z ostrością w widzeniu, a także pulsacyjny obraz

Należy jednak podkreślić, iż są to potencjalne objawy, które mogą w ogóle nie wystąpić w danym przypadku, stąd tak istotne są regularne kontrole ciśnienia krwi i  moczu. Rzucawka jest bardzo niebezpieczna, w związku z tym lekarze muszą być czujni. W przeciwnym wypadku może dojść do tragedii!

Rzucawka – poważne zagrożenie dla ciąży. Przyczyny, objawy, leczenie i kiedy stanowi skutek błędu medycznego?

Rzucawka (eklampsja) to jedno z najgroźniejszych powikłań ciąży, polegające na wystąpieniu napadów drgawek toniczno-klonicznych z utratą przytomności u kobiety ze stanem przedrzucawkowym. Rocznie na świecie z powodu rzucawki umiera około 50 000 kobiet, co stanowi 10% wszystkich zgonów matek związanych z ciążą. Śmiertelność noworodków w przebiegu rzucawki sięga 13–30%. Rzucawka może wystąpić w czasie ciąży, porodu lub w pierwszych dniach połogu i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia matki i dziecka. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie stanu przedrzucawkowego — poprzedzającego rzucawkę — i wdrożenie odpowiedniego leczenia. Zaniedbania w diagnostyce i leczeniu mogą stanowić błąd medyczny.

Czym jest stan przedrzucawkowy (preeklampsja)?

Stan przedrzucawkowy (preeklampsja) to powikłanie ciąży charakteryzujące się wystąpieniem po 20. tygodniu ciąży nadciśnienia tętniczego (ciśnienie skurczowe ≥140 mmHg lub rozkurczowe ≥90 mmHg) u kobiety z wcześniej prawidłowym ciśnieniem, któremu towarzyszy białkomocz (utrata powyżej 300 mg białka na dobę z moczem) lub uszkodzenie innych narządów — nerek, wątroby, mózgu, łożyska. Dotyczy 3–5% wszystkich ciąż.

Dawniej triada objawów — obrzęki, nadciśnienie tętnicze i białkomocz — była określana jako gestoza lub zatrucie ciążowe. Współcześnie rozumie się preeklampsję jako chorobę wielonarządową, w której nadciśnienie jest jedynie jednym z objawów głębszych zaburzeń naczyniowych i narządowych.

Stan przedrzucawkowy dzieli się na łagodny (ciśnienie 140–159/90–109 mmHg z białkomoczem) i ciężki (ciśnienie ≥160/110 mmHg z uszkodzeniem co najmniej jednego narządu: wątroby, nerek, układu krzepnięcia, mózgu).

Czym jest rzucawka (eklampsja)?

Rzucawka to najcięższa postać stanu przedrzucawkowego, definiowana jako wystąpienie napadu drgawek toniczno-klonicznych z utratą przytomności u kobiety z preeklampsją, których nie można wytłumaczyć inną przyczyną (padaczka, udar mózgu, tężyczka, śpiączka cukrzycowa, zapalenie opon mózgowych, guz mózgu, zatrucie). Dotyczy około 1–2% kobiet ze stanem przedrzucawkowym, ale może wystąpić również u kobiet bez wcześniejszych wyraźnych objawów preeklampsji.

Rzucawka może wystąpić w czasie ciąży (38–53% przypadków), w czasie porodu (18–36% przypadków) lub po porodzie (11–44% przypadków) — najczęściej w ciągu pierwszych 48 godzin, choć może pojawić się nawet do 4 tygodni po porodzie.

Przebieg napadu rzucawkowego

Napad rzucawkowy przebiega w charakterystycznych fazach. Faza wstępna trwa kilkadziesiąt minut — pojawiają się drgania mięśni twarzy, oczopląs, utrata przytomności. Następnie pojawiają się skurcze toniczne trwające 10–60 sekund — dochodzi do skurczu wszystkich mięśni szkieletowych i zatrzymania oddychania. Potem występują drgawki kloniczne — rytmiczne skurcze i rozkurcze mięśni. Na koniec następuje faza śpiączki — po ustąpieniu drgawek kobieta zapada w stan nieprzytomności.

Czynniki ryzyka

Wysokie ryzyko

Do grupy najwyższego ryzyka zalicza się kobiety ze stanem przedrzucawkowym w obecnej ciąży, z przewlekłym nadciśnieniem tętniczym, z chorobami nerek, z cukrzycą, z chorobami autoimmunologicznymi (toczeń rumieniowaty, zespół antyfosfolipidowy) oraz ze stanem przedrzucawkowym lub rzucawką w poprzedniej ciąży.

Umiarkowane ryzyko

Umiarkowane ryzyko dotyczy kobiet w pierwszej ciąży, w wieku powyżej 35–40 lat lub poniżej 20 lat, z otyłością (BMI powyżej 30), z ciążą wielopłodową, z rodzinnym występowaniem preeklampsji (matka lub siostra) oraz z trombofilią wrodzoną (mutacja V Leiden, mutacja genu protrombiny).

Późna preeklampsja, po 37. tygodniu ciąży, jest coraz częściej określana jako choroba cywilizacyjna, ponieważ wynika przede wszystkim z nadwagi, otyłości i związanych z nimi zaburzeń metabolicznych.

Objawy ostrzegawcze — kiedy podejrzewać rzucawkę?

Wystąpienie rzucawki zwykle poprzedzają objawy wstępne, które powinny stanowić sygnał alarmowy zarówno dla ciężarnej, jak i dla personelu medycznego. Należą do nich silny, uporczywy ból głowy nieustępujący po lekach przeciwbólowych, zaburzenia widzenia (mroczki przed oczami, widzenie podwójne, przejściowa utrata wzroku), ból w nadbrzuszu lub pod prawym żebrem (może świadczyć o uszkodzeniu wątroby lub zespole HELLP), nudności i wymioty w drugiej połowie ciąży, nagłe obrzęki (szczególnie twarzy i rąk), nagły wzrost ciśnienia tętniczego krwi, pobudzenie i niepokój motoryczny, a także zmniejszenie ilości oddawanego moczu.

Należy jednak podkreślić, że rzucawka może wystąpić nagle, bez wyraźnych objawów wstępnych — co czyni ją szczególnie niebezpieczną i nieprzewidywalną.

Powikłania rzucawki

Zagrożenia dla matki

Rzucawka jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu. Wskaźnik umieralności matek wynosi 4,2%. Do najgroźniejszych powikłań u matki należą krwawienia do ośrodkowego układu nerwowego (krwotok śródmózgowy, będący najczęstszą przyczyną zgonu), obrzęk mózgu, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, zespół HELLP (hemoliza, podwyższone enzymy wątrobowe, obniżone płytki krwi), zespół rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC), odklejenie łożyska, obrzęk płuc, zaburzenia neurologiczne (niedowłady, zaburzenia mowy, amnezja), a także śmierć matki.

Kobiety, które przeżyły rzucawkę, mają w przyszłości zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, udaru mózgu i przewlekłego nadciśnienia tętniczego.

Zagrożenia dla dziecka

Rzucawka zagraża życiu dziecka na wielu poziomach. Konieczność przedwczesnego zakończenia ciąży prowadzi do wcześniactwa z wszystkimi jego konsekwencjami. Niedotlenienie wewnątrzmaciczne wynika z zaburzeń przepływu krwi przez łożysko. Przedwczesne odklejenie łożyska wiąże się z ryzykiem masywnego krwotoku i ostrego niedotlenienia płodu. Wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrastania (IUGR) jest następstwem przewlekłej niewydolności łożyska. Obumarcie wewnątrzmaciczne stanowi najcięższe powikłanie. Dzieci matek z preeklampsją mają również w przyszłości zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, nadciśnienia i udaru mózgu.

Zespół HELLP

Zespół HELLP jest szczególnie groźnym powikłaniem stanu przedrzucawkowego, które może towarzyszyć rzucawce. Nazwa pochodzi od angielskich skrótów: H — hemolysis (hemoliza, czyli rozpad czerwonych krwinek), EL — elevated liver enzymes (podwyższone enzymy wątrobowe), LP — low platelet count (obniżona liczba płytek krwi). Objawia się bólem pod prawym żebrem, nudnościami, wymiotami, bólami głowy nasilającymi się w nocy. Jest stanem zagrożenia życia wymagającym natychmiastowej interwencji.

Diagnostyka

Rozpoznanie stanu przedrzucawkowego i rzucawki opiera się na regularnych pomiarach ciśnienia tętniczego (przy każdej wizycie prenatalnej), badaniu moczu na obecność białka, badaniach laboratoryjnych krwi (morfologia, enzymy wątrobowe — ALT, AST, kreatynina, kwas moczowy, płytki krwi, parametry krzepnięcia), badaniach USG płodu (ocena wzrastania, przepływy naczyniowe, ilość płynu owodniowego), KTG (monitorowanie akcji serca płodu) oraz badaniach przesiewowych w I trymestrze (PAPP-A, PLGF — łożyskowy czynnik wzrostu, sFlt-1 — pozwalające na wczesne oszacowanie ryzyka preeklampsji).

Leczenie

Profilaktyka stanu przedrzucawkowego

U kobiet z czynnikami ryzyka skuteczne są kwas acetylosalicylowy w niskiej dawce (aspiryna — rozpoczęcie przed 16. tygodniem ciąży) oraz suplementacja wapnia (u kobiet z niedoborem lub z grup wysokiego ryzyka). Regularne kontrole ciśnienia tętniczego i badania laboratoryjne pozwalają na wczesne wykrycie preeklampsji.

Leczenie stanu przedrzucawkowego

W łagodnym stanie przedrzucawkowym stosuje się leki obniżające ciśnienie (hipotensyjne), odpoczynek, regularne monitorowanie matki i płodu oraz planowe zakończenie ciąży po 37. tygodniu.

W ciężkim stanie przedrzucawkowym konieczna jest hospitalizacja w szpitalu o najwyższej referencyjności, zapewniającym opiekę ginekologiczno-położniczą, anestezjologiczną i neonatologiczną. Stosuje się siarczan magnezu (MgSO₄) — lek pierwszego rzutu w profilaktyce i leczeniu drgawek rzucawkowych, leki hipotensyjne, glikokortykosteroidy (przyspieszenie dojrzewania płuc płodu przy zagrożeniu porodem przedwczesnym) oraz intensywne monitorowanie stanu matki i dziecka. Jedynym definitywnym leczeniem preeklampsji jest zakończenie ciąży (poród).

Leczenie rzucawki

Rzucawka wymaga natychmiastowej interwencji. Pierwszym krokiem jest zabezpieczenie dróg oddechowych i zapobieganie urazom podczas drgawek. Następnie podaje się siarczan magnezu — dużą dawkę wysycającą, a następnie dawki podtrzymujące. Jest to lek pierwszego rzutu w przerwaniu i zapobieganiu napadom drgawkowym w rzucawce. Podaje się leki obniżające ciśnienie tętnicze. Jak najszybciej podejmuje się decyzję o zakończeniu ciąży — najczęściej drogą cięcia cesarskiego.

Decyzja o zakończeniu ciąży u kobiety z atakami rzucawki powinna być podjęta jak najszybciej — śmiertelność matek wzrasta proporcjonalnie do liczby i czasu trwania napadów.

Kiedy nierozpoznanie lub nieprawidłowe leczenie stanowi błąd medyczny?

Stan przedrzucawkowy i rzucawka to stany, które przy prawidłowej opiece prenatalnej powinny być rozpoznane na wczesnym etapie. Regularne pomiary ciśnienia, badania moczu i parametrów laboratoryjnych pozwalają na wykrycie preeklampsji, zanim dojdzie do jej eskalacji w rzucawkę.

Najczęstsze błędy medyczne

1. Brak regularnych pomiarów ciśnienia tętniczego — pomiar ciśnienia powinien być wykonywany przy każdej wizycie prenatalnej. Pominięcie tego badania jest zaniedbaniem.
2. Zlekceważenie podwyższonego ciśnienia — potraktowanie nadciśnienia w ciąży jako „normalnego zjawiska” bez dalszej diagnostyki.
3. Brak badania moczu na obecność białka — białkomocz jest kluczowym objawem stanu przedrzucawkowego. Jego niezbadanie uniemożliwia rozpoznanie.
4. Brak reakcji na objawy ostrzegawcze — zlekceważenie skarg ciężarnej na silny ból głowy, zaburzenia widzenia, ból w nadbrzuszu, obrzęki — objawów mogących poprzedzać rzucawkę.
5. Niepodanie siarczanu magnezu — siarczan magnezu jest lekiem pierwszego rzutu w zapobieganiu i leczeniu drgawek rzucawkowych. Jego niepodanie w ciężkim stanie przedrzucawkowym jest poważnym zaniedbaniem.
6. Zbyt późne zakończenie ciąży — zwlekanie z decyzją o porodzie lub cesarskim cięciu mimo narastających objawów preeklampsji, co prowadzi do rzucawki i jej powikłań.
7. Brak hospitalizacji — odesłanie ciężarnej z ciężkim stanem przedrzucawkowym do domu zamiast skierowania do szpitala o odpowiedniej referencyjności.
8. Brak monitorowania po porodzie — rzucawka może wystąpić po porodzie (nawet do 4 tygodni). Zbyt wczesne wypisanie ze szpitala bez odpowiedniego nadzoru lub zlekceważenie objawów w połogu jest błędem.
9. Brak profilaktyki u kobiet z grupy ryzyka — nieprzepisanie aspiryny kobietom z czynnikami ryzyka przed 16. tygodniem ciąży, mimo istniejących dowodów na skuteczność takiej profilaktyki.
10. Niewykonanie badań przesiewowych — brak oznaczeń PAPP-A, PLGF i sFlt-1 w I trymestrze u kobiet z czynnikami ryzyka, co uniemożliwia wczesną identyfikację zagrożenia.

Jakie roszczenia przysługują poszkodowanym?

Jeśli na skutek nierozpoznania lub nieprawidłowego leczenia stanu przedrzucawkowego doszło do rzucawki z powikłaniami — uszczerbkiem na zdrowiu matki, uszkodzeniem dziecka, porodem przedwczesnym z konsekwencjami lub zgonem — poszkodowanym przysługują:

• Zadośćuczynienie za doznaną krzywdę — za ból, cierpienie i trwałe konsekwencje zdrowotne.
• Odszkodowanie — pokrycie kosztów leczenia, rehabilitacji, opieki.
• Renta — comiesięczne świadczenie przy trwałej niepełnosprawności.
• Zadośćuczynienie za śmierć matki lub dziecka — jeśli rzucawka doprowadziła do zgonu.

Dziecko może dochodzić roszczeń do 2 lat od uzyskania pełnoletności. Termin przedawnienia dla rodziców wynosi 3 lata.

Zalecenia dla kobiet w ciąży

• Regularnie kontroluj ciśnienie tętnicze — pomiar powinien być wykonywany przy każdej wizycie u lekarza. Miej w domu ciśnieniomierz i mierz ciśnienie samodzielnie, jeśli lekarz to zaleci.
• Nie bagatelizuj objawów — silny ból głowy, mroczki przed oczami, nagłe obrzęki twarzy i rąk, ból pod prawym żebrem — to sygnały wymagające natychmiastowej konsultacji lekarskiej.
• Wykonuj wszystkie zalecone badania — badania moczu, krwi i USG w zalecanych terminach są kluczowe dla wczesnego wykrycia preeklampsji.
• Stosuj przepisane leki — jeśli lekarz zalecił aspirynę lub suplementy — przyjmuj je regularnie.
• Poinformuj lekarza o obciążonym wywiadzie — preeklampsja w poprzedniej ciąży, nadciśnienie, cukrzyca, choroby nerek, trombofilia — te informacje wpływają na intensywność monitorowania.
• Dbaj o zdrowy tryb życia — zbilansowana dieta, umiarkowana aktywność fizyczna, unikanie stresu i odpowiednia ilość snu mogą zmniejszyć ryzyko.
• Po porodzie pozostań czujna — rzucawka może wystąpić nawet kilka tygodni po porodzie. Jeśli pojawią się niepokojące objawy — natychmiast skontaktuj się z lekarzem.

Podsumowanie

Rzucawka jest jednym z najgroźniejszych powikłań ciąży — rocznie zabija na świecie dziesiątki tysięcy kobiet. W Polsce jest wiodącą przyczyną śmiertelności okołoporodowej matek. Stan przedrzucawkowy, który poprzedza rzucawkę, dotyczy 3–5% ciąż i przy prawidłowej opiece prenatalnej powinien być rozpoznany na wczesnym etapie dzięki regularnym pomiarom ciśnienia, badaniom moczu i parametrów krwi.

Zaniedbanie diagnostyki, zlekceważenie objawów ostrzegawczych, niepodanie siarczanu magnezu lub zbyt późne zakończenie ciąży mogą prowadzić do katastrofalnych konsekwencji — i mogą stanowić błąd medyczny, za który poszkodowanym przysługuje odszkodowanie, zadośćuczynienie i renta.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani porady prawnej. W przypadku podejrzenia błędu medycznego zalecamy skontaktowanie się z prawnikiem specjalizującym się w sprawach o błędy okołoporodowe.