Niemowlę pełza do tyłu często właśnie w ten sposób rozpoczyna samodzielne przemieszczanie się po podłodze. American Academy of Pediatrics wskazuje, że na początku nauki ruchu mięśnie ramion mogą być silniejsze niż mięśnie nóg, dlatego dziecko, próbując odepchnąć się od podłoża, zamiast przesuwać ciało do przodu — cofa się. Jak informuje Urazy Okołoporodowe, samo pełzanie lub odpychanie się do tyłu nie jest więc wystarczającą podstawą do rozpoznania zaburzeń napięcia mięśniowego.
Znaczenie ma cały obraz rozwoju ruchowego: wiek niemowlęcia, kontrola głowy i tułowia, umiejętność siedzenia, symetria używania obu stron ciała, sposób podporu na rękach oraz to, czy dziecko stopniowo zdobywa kolejne umiejętności. Brytyjski NHS podaje, że dzieci najczęściej zaczynają raczkować mniej więcej między 7. a 10. miesiącem życia, ale nie każde dziecko przechodzi przez klasyczne raczkowanie na czworakach — część pełza na brzuchu albo przemieszcza się na pośladkach. Jeśli natomiast niemowlę nie wykazuje żadnych prób samodzielnego przemieszczania się około 12. miesiąca albo pojawiają się dodatkowe nieprawidłowości ruchowe, sytuację warto omówić z pediatrą.
Dlaczego niemowlę najpierw przesuwa się do tyłu
Mechanizm jest prosty. Dziecko leżące na brzuchu stopniowo uczy się podpierać na przedramionach, później na wyprostowanych rękach, przenosić ciężar ciała i wykorzystywać kończyny do zmiany pozycji. Na początku może wykonywać ruchy, które nie prowadzą jeszcze dokładnie tam, gdzie zamierza.
American Academy of Pediatrics opisuje typową sytuację, w której dziecko kołysze się na rękach i kolanach, a następnie podczas prób ruchu zaczyna odpychać ciało w przeciwnym kierunku.
“Since her arm muscles are stronger than her legs, she may even push herself backward.”
(American Academy of Pediatrics, materiał dla rodziców dotyczący rozwoju ruchowego dzieci w wieku 8–12 miesięcy).
Oznacza to, że silne odepchnięcie rękami może przesunąć tułów do tyłu. Dopiero wraz z rozwojem koordynacji dziecko zaczyna skuteczniej przenosić ciężar ciała, angażować nogi i kierować ruch do przodu.
Sam kierunek pełzania nie mówi więc, czy napięcie mięśniowe jest prawidłowe czy nieprawidłowe.
NHS opisuje również pełzanie na brzuchu, nazywane m.in. „army crawl” lub „commando crawl”, jako prawidłowy wariant przemieszczania się. Niektóre dzieci podczas takiego ruchu mocno pracują rękami, natomiast nogi angażują początkowo znacznie słabiej.
W jakim wieku takie zachowanie może się pojawić?
AAP wskazuje, że umiejętność raczkowania często rozwija się pomiędzy 7. a 10. miesiącem życia. NHS podaje podobny przedział, z zastrzeżeniem, że nie wszystkie dzieci w ogóle raczkują w klasyczny sposób.
Wcześniej niemowlę zdobywa umiejętności stanowiące podstawę późniejszego przemieszczania się. Według aktualnych materiałów CDC większość dzieci w wieku 6 miesięcy potrafi między innymi podpierać się na wyprostowanych rękach podczas leżenia na brzuchu i opierać dłonie o podłoże podczas siedzenia.
W praktyce podczas kolejnych miesięcy można zobaczyć różne sposoby przemieszczania:
- odpychanie całego ciała do tyłu na brzuchu;
- obracanie się wokół własnej osi;
- pełzanie „komandoskie” z mocniejszą pracą ramion;
- kołysanie na czworakach bez ruszania do przodu;
- przesuwanie się na pośladkach;
- przejście bezpośrednio do podciągania się przy meblach i późniejszego chodzenia.
Nie istnieje jeden obowiązkowy schemat, zgodnie z którym każde zdrowe niemowlę musi najpierw pełzać do przodu, później raczkować, a dopiero następnie chodzić. NHS wprost podkreśla, że część dzieci nie przechodzi przez etap klasycznego raczkowania.
Kiedy pełzanie do tyłu może wymagać dokładniejszej oceny?
Pełzanie do tyłu należy oceniać razem z pozostałymi elementami rozwoju. Większe znaczenie niż sam kierunek ruchu mają utrzymujące się trudności z kontrolą ciała, wyraźna asymetria albo brak zdobywania kolejnych umiejętności.
Polski portal Medycyna Praktyczna zwraca uwagę, że rozwój ruchowy jest indywidualny, choć odbywa się według określonych ram czasowych związanych z kolejnymi kamieniami milowymi.
„Każde dziecko rozwija się jednak według swojego rytmu”.
(Medycyna Praktyczna, materiał dla rodziców dotyczący prawidłowego rozwoju ruchowego niemowlęcia).
Oceny pediatrycznej lub fizjoterapeutycznej mogą wymagać szczególnie sytuacje, gdy razem z nietypowym sposobem pełzania występuje:
- stałe używanie przede wszystkim jednej ręki lub jednej nogi podczas przemieszczania się;
- wyraźna różnica między prawą i lewą stroną ciała;
- trudność z utrzymywaniem stabilnej pozycji siedzącej w wieku, w którym dziecko powinno już zdobywać tę umiejętność;
- wyjątkowa sztywność kończyn albo przeciwnie — bardzo małe napięcie i „wiotkość” ciała;
- ograniczona aktywność ruchowa;
- brak stopniowego postępu w kolejnych tygodniach i miesiącach;
- utrata umiejętności, które dziecko wcześniej już posiadało.
Regres rozwojowy, czyli utrata wcześniej zdobytej umiejętności, ma inne znaczenie niż chwilowy brak postępu i powinien być zgłoszony lekarzowi.
American Academy of Pediatrics zaleca rozmowę z pediatrą w razie obaw dotyczących rozwoju fizycznego dziecka. CDC podobnie zaleca reagowanie, jeśli dziecko nie osiąga kamieni milowych albo traci zdolności, które wcześniej posiadało.
Czy pełzanie do tyłu oznacza obniżone napięcie mięśniowe?
Nie można tego stwierdzić na podstawie samego pełzania.
Hipotonia oznacza obniżone napięcie mięśniowe. W materiałach NHS dotyczących oceny niemowląt z hipotonią opisuje się dzieci jako wyraźnie wiotkie w spoczynku i podczas poruszania nimi. Jest to stan oceniany w badaniu klinicznym, a nie na podstawie jednego zachowania podczas zabawy na podłodze.
American Academy of Pediatrics podaje, że obniżone napięcie może objawiać się m.in. trudnościami z utrzymaniem głowy lub siadaniem. Z kolei zwiększone napięcie może powodować nadmierną sztywność mięśni i utrudniać swobodne zginanie kończyn.
“Hypotonia is low muscle tone. This may appear as floppiness in the muscles.”
(American Academy of Pediatrics, materiał dotyczący zaburzeń ruchowych u dzieci).
Dlatego obserwacja „dziecko pełza do tyłu” i rozpoznanie „dziecko ma obniżone napięcie mięśniowe” nie są równoważne.
Co z asymetrią podczas pełzania?
Asymetria ma większe znaczenie diagnostyczne niż sam ruch do tyłu. Podczas prawidłowego rozwoju dziecko stopniowo uczy się obciążać obie strony ciała, przenosić ciężar i wykorzystywać ręce oraz nogi w coraz bardziej skoordynowany sposób.
Jeżeli natomiast niemowlę stale ciągnie jedną nogę, podpiera się prawie wyłącznie na jednej ręce albo zawsze obraca się w tę samą stronę, warto pokazać sposób jego poruszania pediatrze. Szczególnie istotne jest połączenie asymetrii z opóźnieniem innych umiejętności.
NHS wymienia problemy z używaniem jednej strony ciała, osłabienie kończyn, nadmierną sztywność lub wiotkość oraz opóźnienie kamieni milowych wśród objawów, które mogą występować przy zaburzeniach rozwoju ruchowego.
Nie oznacza to jednak, że pojedyncza asymetryczna próba pełzania jest rozpoznaniem konkretnej choroby. Ocena wymaga obserwacji całego wzorca ruchowego.
Jak wspierać dziecko, które próbuje pełzać?
Najważniejszą aktywnością pozostaje swobodna zabawa na stabilnym, bezpiecznym podłożu. AAP zaleca regularny „tummy time”, czyli aktywność na brzuchu podczas czuwania i pod nadzorem osoby dorosłej. Taka pozycja przygotowuje mięśnie potrzebne później do pełzania i raczkowania.
Pomocne są przede wszystkim proste warunki do ruchu:
- pozostawianie dziecku przestrzeni do samodzielnych prób zamiast ciągłego ustawiania go w określonej pozycji;
- układanie atrakcyjnej zabawki w niewielkiej odległości przed dzieckiem, aby zachęcić je do przenoszenia ciężaru ciała;
- regularna zabawa na brzuchu podczas czuwania;
- umożliwienie dziecku swobodnej pracy rąk i nóg na twardym, stabilnym podłożu.
Materiały fizjoterapeutyczne NHS podkreślają, że zabawa na plecach i brzuchu wspiera rozwój kontroli postawy, siły tułowia i kończyn potrzebnych do późniejszego przemieszczania się.
Kiedy skontaktować się z pediatrą?
Według NHS konsultacja jest wskazana między innymi wtedy, gdy około 12. miesiąca dziecko nie wykazuje oznak samodzielnego przemieszczania się. Oceny wymagają również wcześniejsze wyraźne trudności z osiąganiem kolejnych kamieni milowych, utrzymująca się asymetria oraz nietypowa sztywność lub wiotkość.
CDC zaleca omawianie z lekarzem sytuacji, gdy dziecko nie osiąga oczekiwanych dla wieku etapów rozwoju. Szczególne znaczenie ma utrata wcześniej zdobytych zdolności — na przykład dziecko, które wcześniej stabilnie siedziało lub przemieszczało się, przestaje to robić.
Samo cofanie się podczas pierwszych prób pełzania najczęściej mieści się natomiast w opisanym przez pediatrów procesie uczenia się lokomocji. AAP wskazuje konkretnie, że niemowlę może początkowo odpychać się do tyłu, ponieważ górna część ciała jest na tym etapie sprawniejsza niż nogi.
Najbardziej miarodajny jest nie pojedynczy sposób przemieszczania się, lecz kierunek całego rozwoju: pojawianie się nowych umiejętności, symetria ruchów oraz coraz lepsza kontrola głowy i tułowia.
Przeczytaj także inne przydatne materiały na stronie urazyokoloporodowe.pl. Znajdziesz tam ważne informacje o urazach okołoporodowych, możliwych powikłaniach, diagnostyce, leczeniu oraz prawach rodziców. Polecamy również przeczytać: Czy szpital może odesłać rodzącą do innej placówki? Co zrobić, gdy porodówka nie ma miejsca
