Niemowlę zaciska jedną dłoń częściej niż drugą — taki objaw wymaga oceny przede wszystkim wtedy, gdy utrzymuje się, nasila albo towarzyszy mu wyraźnie słabsze poruszanie ręką, nogą lub całą stroną ciała. Sama obserwacja zaciśniętej piąstki nie pozwala rozpoznać przyczyny, jednak utrwalona jednostronna asymetria jest jednym z sygnałów uwzględnianych podczas oceny rozwoju neurologicznego, jak informuje redakcja Urazy Okołoporodowe.
Szczególne znaczenie ma nie pojedynczy ruch, lecz powtarzalny schemat: dziecko jedną rękę trzyma zamkniętą, drugą swobodnie sięga po zabawki, wkłada ją do ust albo podpiera się na niej. W pierwszym roku życia wyraźna preferencja jednej dłoni jest nietypowa i może wskazywać na jednostronne zaburzenie ruchowe. CanChild, ośrodek badawczy działający przy McMaster University, wymienia wśród wczesnych oznak jednostronnego mózgowego porażenia dziecięcego preferowanie jednej ręki, zaciskanie jednej dłoni oraz zginanie łokcia po tej samej stronie.
Kiedy zaciśnięta piąstka może mieścić się w rozwoju dziecka
U najmłodszych niemowląt dłonie często pozostają częściowo zaciśnięte. Istotne jest jednak, czy dziecko potrafi je okresowo otwierać i czy porusza obiema kończynami w podobnym zakresie. Według aktualnej listy kamieni milowych amerykańskich Centers for Disease Control and Prevention większość dzieci w wieku dwóch miesięcy porusza obiema rękami i nogami oraz na krótko otwiera dłonie.
W kolejnych miesiącach repertuar ruchów powinien się rozszerzać. Około czwartego miesiąca dziecko zwykle utrzymuje przedmiot włożony do dłoni, porusza ręką w kierunku zabawki i wkłada ręce do ust. W wieku około sześciu miesięcy sięga po interesujący je przedmiot. Ocena nie polega jednak na sprawdzeniu jednego zadania w konkretnym dniu, lecz na obserwacji całego rozwoju oraz różnic między prawą i lewą stroną.
Przejściowe zaciskanie obu dłoni nie jest tym samym co utrwalona, jednostronna piąstka połączona z ograniczonym ruchem ręki.
Rodzice powinni zwrócić uwagę, czy dziecko:
- otwiera obie dłonie podczas odpoczynku i zabawy;
- porusza obiema rękami spontanicznie;
- sięga po przedmioty raz jedną, raz drugą ręką;
- łączy dłonie przed sobą i wkłada obie do ust;
- podpiera się równomiernie na obu przedramionach;
- reaguje podobnie na dotyk prawej i lewej dłoni.
Pojedyncza obserwacja może zależeć od pozycji, zmęczenia lub chwilowego zainteresowania przedmiotem. Powtarzająca się różnica widoczna podczas karmienia, przewijania, zabawy i leżenia na brzuchu ma większe znaczenie kliniczne.
Objawy, z którymi należy zgłosić się do pediatry
Konsultacji wymaga sytuacja, gdy jedna ręka pozostaje zaciśnięta przez znaczną część dnia, a dziecko wyraźnie rzadziej nią porusza. Nie należy czekać na zaplanowany bilans, jeżeli asymetria jest stała albo rodzice widzą, że dziecko przestało wykonywać ruchy, które wcześniej wykonywało.
Do sygnałów wymagających oceny należą:
- stałe zaciskanie tylko jednej dłoni;
- kciuk trzymany przez większość czasu wewnątrz zaciśniętej piąstki;
- ograniczone otwieranie palców jednej ręki;
- wyraźnie rzadsze sięganie jedną kończyną;
- utrzymywanie jednej ręki blisko tułowia;
- zgięty łokieć i trudność z wyprostowaniem ręki;
- słabsze podpieranie się na jednej dłoni lub przedramieniu;
- asymetria nóg albo obracanie się głównie przez jeden bok;
- wyraźna sztywność lub przeciwnie — nadmierna wiotkość mięśni;
- opóźnienie siadania, obracania się lub innych umiejętności ruchowych;
- utrata wcześniej nabytej sprawności.
Brytyjska publiczna służba zdrowia NHS wskazuje, że problemy neurologiczne mogą objawiać się między innymi osłabieniem ręki lub nogi, nadmierną sztywnością, wiotkością, drżeniem, ruchami mimowolnymi i opóźnieniem osiągania etapów rozwoju.
„Speak to your health visitor or a GP if you have any concerns about your child’s health or development.”
(NHS, zalecenie dla rodziców dotyczące niepokojących objawów rozwojowych)
Nie każdy z wymienionych objawów oznacza chorobę neurologiczną. Asymetria może mieć różne podłoże, dlatego potrzebne jest badanie dziecka, a nie rozpoznanie na podstawie filmu, zdjęcia lub opisu w internecie.
Dlaczego wczesna preferencja jednej ręki jest istotna
Praworęczność lub leworęczność nie powinna być wyraźnie ustalona u niemowlęcia. We wczesnym rozwoju dziecko powinno eksperymentować z obiema rękami. Stałe omijanie jednej strony może oznaczać, że korzystanie z niej jest trudniejsze z powodu osłabienia, nieprawidłowego napięcia mięśniowego albo ograniczonej kontroli ruchu.
CanChild opisuje, że jednostronne mózgowe porażenie dziecięce często staje się widoczne w pierwszym roku życia właśnie wtedy, gdy rodzice zauważają nietypową preferencję jednej ręki. Dziecko może również gorzej obciążać dłoń lub stopę po słabszej stronie, trzymać łokieć zgięty albo ustawiać jedną stopę na palcach podczas podtrzymywanego stania.
„A hand preference is very unusual in children at this age.”
(CanChild, materiał dla lekarzy i rodziców dotyczący rozpoznawania jednostronnego mózgowego porażenia dziecięcego)
Wczesna preferencja dłoni nie jest samodzielnym rozpoznaniem, ale stanowi powód do dokładnego sprawdzenia symetrii ruchów.
Mózgowe porażenie dziecięce jest tylko jedną z możliwych przyczyn zaburzeń ruchowych. American Academy of Pediatrics wyjaśnia, że pierwszym zauważalnym sygnałem bywa opóźnienie motoryczne. W postaci jednostronnej dziecko może mieć trudności z kontrolowaniem ręki i nogi po prawej albo lewej stronie ciała.
Kiedy potrzebny jest neurolog dziecięcy
Pierwszym etapem może być wizyta u pediatry, który oceni napięcie mięśniowe, odruchy, spontaniczną aktywność obu stron ciała oraz dotychczasowy przebieg rozwoju. Przy utrwalonej asymetrii lekarz może skierować dziecko do neurologa dziecięcego, poradni neurologicznej, rehabilitacyjnej albo poradni rozwoju dziecka.
Konsultacja neurologiczna jest szczególnie uzasadniona, gdy:
- asymetria występuje codziennie i nie zmniejsza się;
- jedna ręka jest stale zamknięta lub wyraźnie mniej aktywna;
- objaw obejmuje również nogę albo całą stronę ciała;
- występuje nieprawidłowe napięcie mięśniowe;
- dziecko ma za sobą wcześniactwo, krwawienie śródczaszkowe, udar okołoporodowy, ciężkie niedotlenienie lub zakażenie ośrodkowego układu nerwowego;
- pojawiła się utrata wcześniej zdobytych umiejętności;
- pediatra stwierdził opóźnienie rozwoju motorycznego.
Dzieci urodzone przedwcześnie ocenia się z uwzględnieniem wieku skorygowanego, zwykle do drugiego roku życia. American Academy of Pediatrics podkreśla, że porównywanie wcześniaka wyłącznie według wieku kalendarzowego może prowadzić do nieprawidłowej interpretacji tempa rozwoju.
Jak przebiega ocena dziecka
Neurolog nie ocenia wyłącznie dłoni. Badanie obejmuje ułożenie ciała, ruchy spontaniczne, kontrolę głowy, napięcie mięśniowe, odruchy, symetrię tułowia oraz sposób podpierania się, obracania i sięgania po przedmioty.
AACPDM wskazuje, że ryzyko mózgowego porażenia dziecięcego można oceniać już we wczesnym niemowlęctwie za pomocą standaryzowanych narzędzi połączonych z badaniem klinicznym. U dzieci poniżej piątego miesiąca wieku skorygowanego wykorzystuje się między innymi ocenę ruchów globalnych General Movements Assessment. U starszych niemowląt stosowane są również standaryzowane badania neurologiczne, takie jak Hammersmith Infant Neurological Examination.
„Early detection enables timely early intervention when the greatest gains are possible from neuroplasticity.”
(AACPDM, ścieżka kliniczna dotycząca wczesnego wykrywania mózgowego porażenia dziecięcego)
W zależności od wyników badania lekarz może zalecić dalszą obserwację, konsultację fizjoterapeuty dziecięcego, terapię zajęciową lub dodatkową diagnostykę. U części dzieci z podejrzeniem uszkodzenia układu nerwowego rozważa się rezonans magnetyczny mózgu, ale decyzja zależy od obrazu klinicznego i historii medycznej.
Co rodzic może przygotować przed wizytą
Przed konsultacją warto zapisać, od kiedy występuje asymetria i w jakich sytuacjach jest najbardziej widoczna. Pomocne mogą być krótkie nagrania pokazujące dziecko podczas naturalnej zabawy, leżenia na brzuchu, sięgania po zabawkę i podpierania się.
Nie należy na siłę otwierać dłoni, intensywnie rozciągać palców ani wykonywać ćwiczeń znalezionych w mediach społecznościowych. Sposób postępowania powinien wynikać z badania oraz indywidualnej oceny napięcia mięśniowego i funkcji ręki.
Najważniejsze informacje dla lekarza to:
- wiek dziecka oraz tydzień ciąży, w którym się urodziło;
- moment pojawienia się różnicy między dłońmi;
- częstotliwość i czas utrzymywania się piąstki;
- umiejętności, które dziecko już osiągnęło;
- przebyte choroby, urazy i hospitalizacje;
- występowanie drżeń, nagłych usztywnień lub nietypowych serii ruchów.
Gdy asymetrii towarzyszą napadowe skurcze, nagłe serie usztywnień, utrata kontaktu albo regres rozwojowy, potrzebna jest pilna pomoc medyczna. American Academy of Pediatrics podkreśla, że napady niemowlęce mogą być subtelne, występować seriami i wymagają szybkiego rozpoznania ze względu na ryzyko trwałych następstw neurologicznych.
Stałe zaciskanie jednej dłoni, ograniczone ruchy jednej strony lub wczesne preferowanie ręki nie powinny być obserwowane przez wiele miesięcy bez konsultacji.
Im wyraźniejsza i bardziej utrwalona asymetria, tym szybciej dziecko powinno zostać zbadane przez pediatrę, a w razie wskazań — przez neurologa dziecięcego.
Przeczytaj także inne przydatne materiały na stronie urazyokoloporodowe.pl. Znajdziesz tam ważne informacje o urazach okołoporodowych, możliwych powikłaniach, diagnostyce, leczeniu oraz prawach rodziców. Polecamy również przeczytać: Fizjoterapeuta widzi dziecko przez 45 minut. Dlaczego najważniejsza rehabilitacja odbywa się w domu
