Flashbacki po porodzie mogą być jednym z objawów zespołu stresu pourazowego, zwłaszcza gdy nie są tylko przykrym wspomnieniem, ale dają wrażenie ponownego przeżywania wydarzenia. Podejrzenie PTSD jest większe, jeśli razem z obrazami z sali porodowej pojawia się unikanie rozmów, szpitali lub badań, stałe poczucie zagrożenia, nadmierna czujność, problemy ze snem, silne reakcje na dźwięki albo zapachy związane z porodem i wyraźne pogorszenie codziennego funkcjonowania, informuje redakcja Urazy Okołoporodowe.
Pojedyncze, bolesne wspomnienie nie oznacza jednak automatycznie PTSD po porodzie. Po bardzo trudnym doświadczeniu psychika może przez pewien czas intensywnie je przetwarzać. Znaczenie ma charakter objawów, ich nasilenie, utrzymywanie się oraz wpływ na opiekę nad dzieckiem, sen, relacje i możliwość korzystania z opieki medycznej. Co ważne, poród może zostać przeżyty jako traumatyczny również wtedy, gdy z medycznego punktu widzenia przebiegał bez poważnych powikłań.
Jak wygląda flashback po porodzie i czym różni się od zwykłego wspomnienia
Flashback nie jest po prostu sytuacją, w której kobieta przypomina sobie, że poród był bolesny albo przerażający. Wspomnienie może nagle stać się niezwykle żywe: wraca obraz lamp nad łóżkiem, głos lekarza, alarm aparatury, zapach środka dezynfekcyjnego, uczucie ucisku lub bezradności. Ciało może reagować przyspieszonym biciem serca, drżeniem, napięciem albo potrzebą ucieczki, mimo że realne zagrożenie już minęło.
“During flashbacks, the person might momentarily believe and act as if they were back at the time of the event, experiencing it again.”
Tak opisuje flashback Światowa Organizacja Zdrowia. To właśnie poczucie „to dzieje się znowu” odróżnia intensywne ponowne przeżywanie od zwykłego przypominania sobie trudnego wydarzenia.
| Doświadczenie | Jak może wyglądać |
|---|---|
| Zwykłe trudne wspomnienie | Wiesz, że myślisz o przeszłości. Wspomnienie jest przykre, ale zwykle zachowujesz poczucie, że jesteś tu i teraz. |
| Flashback | Obraz lub doznanie pojawia się mimowolnie i może powodować wrażenie ponownego uczestniczenia w porodzie oraz silną reakcję ciała. |
| Natrętna myśl | Często dotyczy tego, co mogłoby się wydarzyć, na przykład krzywdy dziecka. Nie musi być wspomnieniem prawdziwego wydarzenia. |
To ostatnie rozróżnienie jest szczególnie ważne po porodzie. Nawracające obrazy dotyczące wydarzeń, które dopiero mogłyby nastąpić, mogą mieć związek z lękiem lub OCD. Szerzej wyjaśniamy to w materiale o natrętnych myślach po porodzie.
Kiedy powracające obrazy mogą być objawem PTSD po porodzie
O objawach PTSD po porodzie myśli się przede wszystkim wtedy, gdy ponowne przeżywanie jest częścią szerszego zespołu problemów. WHO oraz NICE zwracają uwagę na kilka charakterystycznych grup objawów.
- Ponowne przeżywanie — flashbacki, mimowolne wspomnienia, koszmary, gwałtowne reakcje na bodźce przypominające poród.
- Unikanie — omijanie szpitala, badań ginekologicznych, rozmów o porodzie, zdjęć lub innych przypomnień.
- Nadmierne pobudzenie — ciągłe napięcie, łatwe przestrachy, drażliwość, trudności ze snem i koncentracją.
- Zmiany nastroju i sposobu myślenia — poczucie winy, odrętwienie emocjonalne, wycofanie, trudność z odczuwaniem bezpieczeństwa.
- Problemy z codziennym funkcjonowaniem — objawy utrudniają odpoczynek, opiekę nad dzieckiem, relację z partnerem albo korzystanie z pomocy medycznej.
WHO wskazuje, że objawy PTSD typowo zaczynają się bezpośrednio po traumatycznym wydarzeniu lub w ciągu pierwszego miesiąca. Nie oznacza to jednak, że trzeba czekać określoną liczbę dni przed zgłoszeniem się po pomoc. Jeżeli flashbacki są intensywne, częste albo prowadzą do unikania koniecznej opieki medycznej, konsultacja ma sens wcześniej.
Warto także zwrócić uwagę na ciągłą czujność po ciężkim porodzie. Jeżeli kobieta stale obserwuje otoczenie, nie może się rozluźnić, reaguje alarmowo na płacz dziecka lub dźwięki aparatury i ma poczucie, że za chwilę znów wydarzy się coś złego, może to być część reakcji pourazowej.
PTSD może pojawić się także po porodzie, który „medycznie był prawidłowy”
Trauma porodowa nie jest określana wyłącznie przez liczbę powikłań zapisanych w dokumentacji. NICE zalicza do traumatycznych między innymi porody związane z nagłym cięciem cesarskim, porodem zabiegowym, poważnym pęknięciem krocza czy krwotokiem, ale uwzględnia również porody przeżywane przez kobietę jako traumatyczne mimo nieskomplikowanego przebiegu położniczego.
Znaczenie mogą mieć strach o własne życie albo życie dziecka, gwałtowna zmiana sytuacji, silny ból, brak informacji, poczucie utraty kontroli, oddzielenie od dziecka czy doświadczenie naruszenia granic. Dlatego zdanie „przecież wszystko dobrze się skończyło” nie odpowiada na pytanie o stan psychiczny po porodzie.
Flashback może zostać uruchomiony wiele tygodni później przez pozornie neutralny bodziec: zapach szpitala, pozycję podczas badania, dźwięk aparatury, widok krwi, film przedstawiający poród lub kolejną wizytę u ginekologa. U części kobiet szczególnie wyraźny staje się dopiero wtedy, gdy początkowy okres intensywnej opieki nad noworodkiem nieco się uspokaja.
Jeżeli doświadczenie zaczyna wpływać na plany dotyczące kolejnej ciąży, pomocny może być również poradnik o lęku przed kolejnym porodem po traumie.
Co zrobić, gdy pojawia się flashback z sali porodowej
W trakcie flashbacku pierwszym celem nie jest szczegółowe analizowanie wydarzeń, ale odzyskanie kontaktu z aktualnym miejscem i czasem. Można spokojnie nazwać na głos, gdzie się jest, jaki jest dzień i co znajduje się wokół. Pomaga oparcie stóp o podłogę, skupienie uwagi na kilku widocznych przedmiotach, dotknięcie chłodnej powierzchni albo świadome wydłużenie wydechu.
Jeżeli w pobliżu jest zaufana osoba, warto powiedzieć wprost: „mam teraz wspomnienie z porodu, zostań ze mną”. Takie techniki mogą zmniejszyć chwilowe pobudzenie, ale nie są leczeniem PTSD.
Nie trzeba także zmuszać się do samodzielnego, szczegółowego odtwarzania całego porodu w przekonaniu, że należy „wyrzucić wszystko z siebie”. NICE odradza po traumatycznym porodzie jednorazowe, intensywne interwencje nastawione na ponowne przeżywanie wydarzenia. Praca ze wspomnieniami powinna odbywać się w odpowiednich warunkach i, gdy jest potrzebna, z osobą przeszkoloną w terapii traumy.
Szersze informacje o tym, czym różni się reakcja pourazowa od baby blues i depresji, znajdują się w artykule o zdrowiu psychicznym po trudnym porodzie.
Jak diagnozuje i leczy się PTSD związane z porodem
Nie istnieje badanie krwi ani skan, który potwierdza PTSD. Ocena opiera się na rozmowie o przebiegu porodu, rodzaju wspomnień, unikaniu, pobudzeniu, zmianach emocjonalnych i wpływie objawów na życie. Trzeba również sprawdzić, czy nie współistnieją depresja, zaburzenia lękowe, OCD albo inne problemy psychiczne.
W przypadku utrzymujących się flashbacków warto szukać specjalisty mającego doświadczenie w pracy z traumą i zdrowiem psychicznym w okresie okołoporodowym. NICE wymienia w leczeniu PTSD po traumatycznym porodzie między innymi terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie oraz EMDR.
“Offer women who have post-traumatic stress disorder […] a high-intensity psychological intervention (trauma-focused CBT or eye movement desensitisation and reprocessing [EMDR]).”
Takie zalecenie znajduje się w wytycznych NICE dotyczących zdrowia psychicznego w ciąży i po porodzie. Szczegółowe zalecenia dotyczące PTSD opisuje również wytyczna NICE dotycząca zespołu stresu pourazowego.
W Polsce pierwszym krokiem może być psychiatra, psycholog albo odpowiednia poradnia zdrowia psychicznego. Praktyczne wskazówki dotyczące wyboru pomocy zebraliśmy także w poradniku jak szukać pomocy psychologicznej po porodzie.
„Do lekarza psychiatry nie potrzebujesz skierowania.”
Taką informację podaje oficjalny portal Pacjent.gov.pl. Nie trzeba więc czekać na skierowanie od lekarza rodzinnego, jeśli objawy wymagają konsultacji psychiatrycznej.
Pilnej pomocy należy szukać, jeżeli pojawiają się myśli samobójcze z zamiarem lub planem, realna obawa o skrzywdzenie siebie albo dziecka, omamy, urojenia, poważne splątanie lub utrata kontaktu z rzeczywistością. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy zadzwonić pod 112 lub 999 albo zgłosić się do odpowiedniej izby przyjęć lub SOR. Ministerstwo Zdrowia wskazuje również całodobowe Telefoniczne Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 2222; aktualne informacje o pomocy są dostępne na stronie Ministerstwa Zdrowia.
FAQ
Czy jeden flashback po porodzie oznacza PTSD?
Nie. Pojedynczy epizod może pojawić się po bardzo silnym stresie bez rozwoju pełnego PTSD. Większe znaczenie diagnostyczne ma powtarzanie się objawów, współistnienie unikania i nadmiernego pobudzenia oraz wpływ na codzienne życie.
Po jakim czasie po porodzie mogą wystąpić objawy PTSD?
Mogą rozpocząć się bardzo szybko. WHO podaje, że objawy PTSD typowo pojawiają się bezpośrednio po traumatycznym wydarzeniu lub w pierwszym miesiącu, ale u części osób problem staje się wyraźny później. Silnych objawów nie trzeba przeczekiwać tylko po to, aby minął określony termin.
Czy można mieć PTSD po cesarskim cięciu?
Tak. Szczególnie silnym doświadczeniem może być nagłe cięcie cesarskie wykonywane w sytuacji zagrożenia, ale sam rodzaj porodu nie przesądza o późniejszej reakcji psychicznej. Istotne jest również to, jak kobieta przeżyła sytuację i jakie objawy występują po porodzie.
Czy flashbacki mogą pojawić się kilka miesięcy po porodzie?
Tak. Bodziec kojarzący się z porodem może uruchomić intensywne wspomnienie także później, na przykład podczas badania lekarskiego albo rozmowy o kolejnym porodzie. Nowe lub nasilające się objawy warto omówić ze specjalistą niezależnie od tego, ile czasu minęło.
Czy EMDR stosuje się przy PTSD po porodzie?
Tak. NICE wymienia EMDR obok terapii poznawczo-behawioralnej ukierunkowanej na traumę jako jedną z rekomendowanych metod leczenia PTSD związanego z traumatycznym porodem. Dobór metody powinien uwzględniać stan pacjentki, jej preferencje i pełny obraz kliniczny.
Czy PTSD po porodzie może minąć samo?
U części osób reakcje pourazowe stopniowo słabną, jednak nie da się przewidzieć tego na podstawie samego faktu występowania flashbacków. Jeśli objawy pozostają silne, prowadzą do unikania albo utrudniają sen, opiekę nad dzieckiem czy korzystanie z opieki medycznej, warto skorzystać z profesjonalnej oceny zamiast czekać na samoistną poprawę.
Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego.
Przeczytaj także inne przydatne materiały na stronie urazyokoloporodowe.pl. Znajdziesz tam ważne informacje o urazach okołoporodowych, możliwych powikłaniach, diagnostyce, leczeniu oraz prawach rodziców. Polecamy również przeczytać: Niemowlę prawie nie ma gorączki, ale ciężko oddycha: jak u najmłodszych dzieci może zaczynać się zapalenie płuc
